Khái niệm đánh giá năng lực

Bước đầu tìm hiểu khái niệm Đánh giá theo năng lực và đề xuất một số hình thức đánh giá năng lực ngữ văn của học sinh

Kiểm tra đánh giá là một yếu tố quan trọng đối với hoạt động dạy học. Vì vậy, nếu dạy học là nhằm phát triển năng lực cho học sinh thì các hình thức kiểm tra đánh giá cũng cần phải thay đổi cho phù hợp. » Xem thêm Bài viết tập trung tìm hiểu khái niệm đánh giá theo năng lực và đề xuất một số hình thức đánh giá năng lực Ngữ văn của học sinh dựa trên hình thức dạy học dự án và hồ sơ học tập của học sinh. » Thu gọn Chủ đề:

Tóm tắt nội dung tài liệu

Tạp chí KHOA HỌC ĐHSP TPHCM                                                           Số 56 năm 2014<br /> _____________________________________________________________________________________________________________<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU KHÁI NIỆM ĐÁNH GIÁ THEO NĂNG LỰC<br /> VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ HÌNH THỨC<br /> ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC NGỮ VĂN CỦA HỌC SINH<br /> NGUYỄN THÀNH NGỌC BẢO*<br /> <br /> TÓM TẮT<br /> Kiểm tra đánh giá là một yếu tố quan trọng đối với hoạt động dạy học. Vì vậy, nếu dạy<br /> học là nhằm phát triển năng lực cho học sinh thì các hình thức kiểm tra đánh giá cũng cần<br /> phải thay đổi cho phù hợp. Bài viết tập trung tìm hiểu khái niệm đánh giá theo năng lực và<br /> đề xuất một số hình thức đánh giá năng lực Ngữ văn của học sinh dựa trên hình thức dạy học<br /> dự án và hồ sơ học tập của học sinh.<br /> Từ khóa: đánh giá theo năng lực, dạy học dự án, hồ sơ học tập.<br /> ABSTRACT<br /> Initial Exploration into the Concept of Competence-based Assessment and Suggestions of<br /> Some Methods to Assess of Students Language and Literature Competence<br /> Assessment plays an important role in teaching. Therefore, if the purpose of teaching is<br /> to develop students' competence, assessment must be also changed accordingly. This paper<br /> explores the concept of competence-based assessment and suggests some forms to assess<br /> students' language and literature competence in the project-based and students' portfolio-<br /> based teaching strategy.<br /> Keywords: competence-based assessment, project-based learning, portfolio.<br /> <br /> 1.    Đặt vấn đề                                         lực; (2) một số hình thức đánh giá năng lực<br /> Mục tiêu giáo dục cơ bản trong                     Ngữ văn dựa trên hình thức dạy học dự án<br /> tương lai là đào tạo ra những người có khả               và hồ sơ học tập của học sinh.<br /> năng thích ứng và sáng tạo trong mọi môi                 2.      Khái niệm năng lực và đánh giá<br /> trường và điều kiện phức tạp của cuộc sống               theo năng lực<br /> hiện đại như sự thay đổi từng ngày của                   2.1. Khái niệm năng lực<br /> khoa học kĩ thuật hay những tình huống bất                       Theo Từ điển Tiếng Việt do Hoàng<br /> ngờ, mới mẻ của xã hội. Nền giáo dục của                 Phê (chủ biên) thì năng lực có thể được<br /> chúng ta đang từng bước áp dụng các hình                 hiểu theo hai nét nghĩa:<br /> thức dạy học tích cực, lấy người học làm                    (1)Chỉ một khả năng, điều kiện tự nhiên<br /> trung tâm, tập trung phát triển năng lực của             có sẵn để thực hiện một hoạt động nào đó<br /> người học. Một điều tất yếu là khi phương                [1, tr. 114]<br /> pháp dạy học đã thay đổi thì các hình thức                  (2)Là một phẩm chất tâm sinh lí tạo cho<br /> kiểm tra đánh giá cũng phải đổi mới cho                  con người có khả năng để hoàn thành một<br /> phù hợp. Bài viết tập trung tìm hiểu hai vấn             hoạt động nào đó có chất lượng cao [1, tr.<br /> đề chính: (1) khái niệm đánh giá theo năng               114].<br /> Hiểu theo nét nghĩa thứ nhất, năng<br /> lực là một khả năng có thực, được bộc lộ<br /> *<br /> ThS, Trường Đại học Sư phạm TPHCM<br /> 157<br /> Tạp chí KHOA HỌC ĐHSP TPHCM                                              Nguyễn Thành Ngọc Bảo<br /> _____________________________________________________________________________________________________________<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ra thông qua việc thành thạo một hoặc một                dụng thành công và có trách nhiệm các giải<br /> số kĩ năng nào đó của người học.                         pháp trong những tình huống thay đổi<br /> Hiểu theo nét nghĩa thứ hai, năng lực             [9].<br /> là một một cái gì đó sẵn có ở dạng tiềm                        Có thể nhận thấy điểm chung cốt lõi<br /> năng của người học có thể giúp họ giải                   của các cách hiểu trên về khái niệm năng<br /> quyết những tình huống có thực trong cuộc                lực chính là khả năng vận dụng kiến thức,<br /> sống.                                                    kĩ năng và thái độ để giải quyết một tình<br /> Như vậy, từ hai nét nghĩa trên, chúng             huống có thực trong cuộc sống.<br /> ta có thể hiểu năng lực là một cái gì đó vừa                   Từ đó chúng ta có thể nhận định<br /> tồn tại ở dạng tiềm năng vừa là một khả                  năng lực của học sinh phổ thông chính là<br /> năng được bộc lộ thông qua quá trình giải                khả năng vận dụng kết hợp kiến thức, kĩ<br /> quyết những tình huống có thực trong cuộc                năng và thái độ để thực hiện tốt các nhiệm<br /> sống. Khía cạnh hiện thực của năng lực là                vụ học tập, giải quyết có hiệu quả những<br /> cái mà nhà trường phổ thông có thể tổ                    vấn đề có thực trong cuộc sống của các<br /> chức hình thành và đánh giá học sinh.                    em.<br /> Theo quan niệm của chương trình                   2.2. Khái niệm đánh giá theo năng lực<br /> giáo dục phổ thông của Quebec (Canada)                         Như chúng ta đã biết, trong dạy học<br /> thì Năng lực là sự kết hợp một cách linh                tích cực đánh giá là một yếu tố vô cùng<br /> hoạt và có tổ chức kiến thức, kĩ năng với                quan trọng, gắn liền với hoạt động dạy và<br /> thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá                   học, có tác dụng điều chỉnh và nâng cao<br /> nhân nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu                      chất lượng dạy và học.<br /> cầu phức hợp của hoạt động trong bối                           Theo quan niệm truyền thống, đánh<br /> cảnh nhất định [9]. Với cách hiểu này thì               giá chỉ là đánh giá một chiều: giáo viên<br /> việc học sinh chỉ có kiến thức, kĩ năng và               đánh giá học sinh và việc đánh giá thường<br /> thái độ không được xem như là có năng lực                chỉ được thực hiện chủ yếu dựa vào điểm<br /> mà cả ba yếu tố này phải được người học                  số của các bài kiểm tra cuối kì hoặc điểm<br /> vận dụng trong một tình huống nhất định                  số của các bài kiểm tra một tiết. Theo quan<br /> thì mới phát triển thành năng lực.                       điểm dạy học tích cực thì việc đánh giá<br /> Có thể tham khảo thêm một số cách                 phải diễn ra đa chiều: kết hợp đánh giá của<br /> hiểu về khái niệm năng lực như sau:                    thầy và tự đánh giá của trò, có thể tham<br /> Năng lực là khả năng cá nhân đáp                 chiếu thêm sự đánh giá lẫn nhau giữa trò<br /> ứng các yêu cầu phức hợp và thực hiện                    và trò. Việc đánh giá nên được diễn ra<br /> thành công nhiệm vụ trong một bối cảnh cụ                thường xuyên, liên tục trong suốt quá trình<br /> thể [9].                                                học chứ không chỉ mang tính chất định kì<br /> Năng lực là các kĩ năng và khả năng              như kiểm tra học kì hoặc giữa kì. Ở một<br /> nhận thức vốn có ở cá nhân hay có thể học                mức độ cao hơn, giáo viên cần tạo điều<br /> được để giải quyết các vấn đề đặt ra                    kiện để học sinh tự đánh giá không chỉ<br /> trong cuộc sống. Năng lực cũng hàm chứa                  bằng điểm số mà phản hồi lại cho giáo viên<br /> trong nó tính sẵn sàng hành động, động cơ,               những nỗ lực, quá trình phấn đấu và kết<br /> ý chí và trách nhiệm xã hội để có thể sử                 quả mà mình đạt được. Chừng nào chúng<br /> <br /> 158<br /> Tạp chí KHOA HỌC ĐHSP TPHCM                                                           Số 56 năm 2014<br /> _____________________________________________________________________________________________________________<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ta chưa nhìn nhận đánh giá phải là một quá               đánh giá theo chuẩn về sản phẩm đầu<br /> trình song song và xuyên suốt quá trình                  ra nhưng sản phẩm đó không chỉ là kiến<br /> học của học sinh thì chừng đó chúng ta                   thức, kĩ năng mà chủ yếu là khả năng vận<br /> chưa giải quyết được việc giáo viên và học               dụng kiến thức, kĩ năng và thái độ cần có<br /> sinh đối phó trong thi cử để đạt được điểm               để thực hiện nhiệm vụ học tập đạt tới một<br /> số cao và thảm họa học vẹt, học tủ cũng                  chuẩn nào đó [8]. Như vậy, đánh giá theo<br /> không bao giờ chấm dứt được.                             năng lực học sinh theo cách hiểu này đòi<br /> Điều quan trọng hơn cả khi đánh giá                hỏi phải đáp ứng hai điều kiện chính là:<br /> theo năng lực học sinh chính là đánh giá                 phải có sản phẩm đầu ra và sản phẩm đó<br /> khả năng vận dụng, thực hiện các nhiệm vụ                phải đạt được một chuẩn nào đó theo yêu<br /> cụ thể, thực tế và phát triển tư duy bậc                cầu.<br /> cao (phân tích, tổng hợp, đánh giá) của học                    Trong công trình nghiên cứu Đánh<br /> sinh chứ không dừng lại ở mức độ đánh giá                giá kết quả học tập môn Ngữ Văn của học<br /> phân hóa riêng rẽ các phương diện kiến                   sinh theo hướng hình thành năng lực của<br /> thức, kĩ năng, thái độ.                                  nhóm tác giả: Nguyễn Thị Hồng Vân,<br /> Một yêu cầu tất yếu là khi chúng ta                Phạm Bích Đào, Nguyễn Tuyết Nga và<br /> chuyển mục đích dạy học sang phát triển                  Nguyễn Thúy Hồng (Viện nghiên cứu Giáo<br /> năng lực của người học thì việc đánh giá                 dục Việt Nam) về mặt lí luận có thể xác<br /> cũng phải là đánh giá theo năng lực của                  định hai cách tiếp cận chính về đánh giá<br /> người học. Bước đầu làm rõ khái niệm                     kết quả học tập:<br /> đánh giá theo năng lực chúng ta có thể xem                     1/ Đánh giá dựa theo chuẩn kiến<br /> xét nó trong mối quan hệ với đánh giá theo               thức, kĩ năng của chương trình giáo dục<br /> kĩ năng. Đánh giá trên cơ sở kĩ năng là                  phổ thông, cách đánh giá này thiên về<br /> đánh giá một kĩ năng độc lập nào đó của                  đánh giá tiếp nhận nội dung chương trình<br /> học sinh, có thể là kĩ năng tổng hợp (nghe,              môn học;<br /> nói, đọc, viết, giao tiếp, thuyết trình)                      2/ Đánh giá dựa vào năng lực: thiên<br /> hoặc kĩ năng của từng lĩnh vực cụ thể như                về xác định mức độ năng lực của người<br /> (kĩ năng lí luận, kĩ năng giải toán).                   học so với mục tiêu đề ra của môn học.<br /> Trong khi đó năng lực là một thể thống                   Khi đánh giá theo hướng năng lực cũng<br /> nhất bao gồm kiến thức, kĩ năng và thái độ               vẫn phải căn cứ vào chuẩn kiến thức, kĩ<br /> không tách biệt lẫn nhau. Do đó đánh giá                 năng của môn học để xác định các tiêu chí<br /> theo năng lực là việc đánh giá dựa trên khả              thể hiện năng lực của người học, tuy nhiên<br /> năng thực hiện một nhiệm vụ ở một mức                    do năng lực mang tính tổng hợp và tích<br /> độ phức tạp thích hợp để tìm ra cách giải                hợp nên các chuẩn kiến thức, kĩ năng cần<br /> quyết một hoặc nhiều vấn đề để đạt tới                   được tổ hợp lại trong mối quan hệ nhất<br /> mục tiêu có được kiến thức có thể áp dụng                quán để thể hiện được các năng lực của<br /> trong nhiều tình huống phức tạp khác nhau                người học, đồng thời cần xác định những<br /> trong thực tế cuộc sống.                                 mức năng lực theo chuẩn và cao hơn<br /> Theo Nguyễn Công Khanh thì đánh                   chuẩn để tạo được sự phân hóa, nhằm đo<br /> giá học sinh theo cách tiếp cận năng lực là              được khả năng và sự tiến bộ của tất cả đối<br /> <br /> 159<br /> Tạp chí KHOA HỌC ĐHSP TPHCM                                              Nguyễn Thành Ngọc Bảo<br /> _____________________________________________________________________________________________________________<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> tượng người học [6].                                     giá theo năng lực<br /> Như vậy, công trình nghiên cứu này                 2.3.1. Các năng lực chung cốt lõi<br /> cũng xác định đánh giá theo năng lực học                    - Năng lực hợp tác<br /> sinh cần phải dựa vào mục tiêu đề ra của                    - Năng lực giao tiếp<br /> môn học và phải đánh giá năng lực dựa                       - Năng lực tìm kiếm, tổ chức, xử lí<br /> trên một chuẩn nhất định để phân hóa và                  thông tin<br /> đánh giá được năng lực của tất cả các đối                   - Năng lực sử dụng công nghệ<br /> tượng học sinh.                                             - Năng lực phát hiện và giải quyết vấn<br /> Nhìn chung, chúng ta có thể hiểu:                  đề, đặc biệt là năng lực đối phó với các vấn<br /> Một là, đánh giá theo năng lực không chỉ là              đề thực tiễn trong cuộc sống<br /> đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ học tập                 2.3.2. Các năng lực chuyên biệt của môn<br /> của học sinh mà phải hướng tới việc đánh                 Ngữ văn<br /> giá khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng                    - Năng lực sử dụng tiếng Việt<br /> và thái độ của học sinh để thực hiện nhiệm<br /> - Năng lực tiếp nhận văn bản (năng lực<br /> vụ học tập theo một chuẩn nhất định. Hai<br /> đọc văn)<br /> là, đánh giá theo năng lực phải dựa trên<br /> - Năng lực tạo lập văn bản (năng lực<br /> việc miêu tả rõ một sản phẩm đầu ra cụ thể<br /> làm văn)<br /> mà cả hai phía giáo viên và học sinh đều<br /> 3.    Một số hình thức đánh giá năng<br /> biết và có thể đánh giá được sự tiến bộ của<br /> lực Ngữ văn dựa trên hình thức dạy học<br /> học sinh dựa vào mức độ mà các em thực<br /> dự án và hồ sơ học tập của học sinh<br /> hiện sản phẩm.<br /> 3.1. Hình thức đánh giá thông qua một<br /> Từ những yêu cầu cơ bản vừa nêu<br /> dự án học tập<br /> của đánh giá theo năng lực, bên cạnh việc<br /> 3.1.1. Cơ sở đề xuất: Hình thức dạy học dự<br /> miêu tả rõ ràng cho học sinh biết về sản<br /> án (Project-based learning).<br /> phẩm đầu ra, điều hết sức quan trọng mà<br /> Nói một cách đơn giản, dạy học dự<br /> giáo viên cần làm là xác lập một tiêu chuẩn<br /> án là một hình thức dạy học lấy hoạt động<br /> nhất định để đánh giá năng lực học sinh<br /> của học sinh làm trung tâm, hướng học<br /> thông qua việc thực hiện sản phẩm đó.<br /> sinh đến việc lĩnh hội kiến thức và kĩ năng<br /> Trong lĩnh vực giáo dục thang độ tư duy<br /> thông qua việc đóng một hay nhiều vai để<br /> được xem là nền tảng để xây dựng nên các<br /> giải quyết vấn đề (gọi là dự án) mô phỏng<br /> mục tiêu giáo dục, xây dựng chương trình,<br /> những hoạt động có thật của xã hội chúng<br /> hệ thống hóa hệ thống câu hỏi, bài tập, bài<br /> ta (mà những hoạt động này giúp học sinh<br /> kiểm tra cũng như đánh giá quá trình học<br /> thấy kiến thức cần học có ý nghĩa hơn).<br /> tập của học sinh. Hiện nay giáo dục Việt<br /> Bản chất của dạy học dự án là học<br /> Nam đã bắt đầu ứng dụng thang đo các cấp<br /> sinh lĩnh hội kiến thức và kĩ năng thông<br /> độ tư duy của Bloom để xây dựng các tiêu<br /> qua quá trình giải quyết một bài tập tình<br /> chuẩn đánh giá năng lực học tập của học<br /> huống gắn với thực tiễn - dự án. Kết thúc<br /> sinh.<br /> dự án sẽ cho ra sản phẩm và sản phẩm đó<br /> 2.3. Các năng lực có thể được đánh giá<br /> sẽ được đánh giá dựa trên phiếu đánh giá<br /> của học sinh thông qua hình thức đánh<br /> <br /> 160<br /> Tạp chí KHOA HỌC ĐHSP TPHCM                                                           Số 56 năm 2014<br /> _____________________________________________________________________________________________________________<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> do người tạo ra sản phẩm soạn thảo, có sự                      Bước 2: Giáo viên mô tả cụ thể về<br /> kết hợp đánh giá giữa giáo viên và học                   sản phẩm đầu ra.<br /> sinh.                                                          Bước 3: Thống nhất với học sinh về<br /> Mục tiêu của dạy học dự án là hướng               thang điểm đánh giá cho sản phẩm. Thang<br /> tới các vấn đề của thực tiễn, gắn kết nội                điểm đánh giá cần dựa vào mục tiêu của dự<br /> dung học với cuộc sống thực tế; phát triển               án và thang nhận thức của Bloom. Thang<br /> cho học sinh kĩ năng phát hiện và giải                   điểm đánh giá phải được giáo viên và học<br /> quyết vấn đề; kĩ năng tư duy bậc cao (phân               sinh cùng soạn thảo, đảm bảo hai bên đều<br /> tích, tổng hợp, đánh giá) từ các nguồn                  hiểu rõ và có thể sử dụng được.<br /> thông tin, tư liệu thu thập được; cho phép                     Bước 4: Học sinh thực hiện dự án và<br /> học sinh làm việc một cách độc lập để                  trình bày sản phẩm của mình.<br /> hình thành kiến thức và cho ra những kết                       Bước 5: Giáo viên và học sinh cùng<br /> quả thực tế; nâng cao kĩ năng sử dụng công               đánh giá sản phẩm dựa trên chuẩn đánh giá<br /> nghệ thông tin trong quá trình học tập và                đã thống nhất.<br /> tạo ra sản phẩm. Nói cách khác mục tiêu                        Bước 6: Đánh giá kết luận về mức độ<br /> của một dự án là để học nhiều hơn về một                 thể hiện các năng lực cần đạt thông qua dự<br /> chủ đề chứ không phải là tìm ra những câu                án của học sinh.<br /> trả lời đúng cho những câu hỏi được giáo                       Hình thức đánh giá năng lực thông<br /> viên đưa ra.                                             qua dự án là một hình thức rất phù hợp đối<br /> Như vậy, từ trong khái niệm, bản                  với môn Ngữ văn cũng như đối với những<br /> chất và mục tiêu, dự án là một hình thức                 yêu cầu cơ bản của đánh giá theo năng lực.<br /> phù hợp, một căn cứ tin cậy để giáo viên                 Hiện nay ở nhà trường phổ thông, phương<br /> đánh giá năng lực chung và năng lực Ngữ                  pháp dạy học dự án đã trở nên quen thuộc,<br /> văn của học sinh thông qua sản phẩm đầu                  tuy nhiên theo tìm hiểu của chúng tôi, việc<br /> ra cũng như quá trình các em tham gia vào                đánh giá năng lực của học sinh dựa trên dự<br /> dự án.                                                   án vẫn còn được áp dụng khá dè dặt. Đa số<br /> 3.1.2. Các năng lực được đánh giá                        giáo viên chỉ tổ chức dạy học dự án một<br /> Với hình thức đánh giá thông qua                  lần một học kì và xem đó như là một hình<br /> dạy học dự án, giáo viên có thể đánh giá                 thức hoạt động ngoại khóa hơn là một căn<br /> các năng lực chung chủ yếu như: năng lực                 cứ để đánh giá các năng lực Ngữ văn của<br /> hợp tác, năng lực giao tiếp, năng lực giải               học sinh trong suốt học kì hay cả năm học.<br /> quyết vấn đề và với riêng môn Ngữ văn,                  Vì thế chúng tôi đề xuất cần đẩy mạnh hơn<br /> giáo viên có thể đánh giá được chủ yếu là                nữa việc áp dụng hình thức đánh giá năng<br /> năng lực sử dụng tiếng Việt và năng lực tạo              lực thông qua dự án học tập vào bộ môn<br /> lập văn bản của học sinh thông qua sản                   Ngữ văn trong nhà trường Trung học phổ<br /> phẩm đầu ra của dự án.                                   thông.<br /> 3.1.3. Quy trình đánh giá dự án học tập                  3.2. Hình thức đánh giá thông qua hồ sơ<br /> Bước 1: Giáo viên lựa chọn dự án,                 học tập của học sinh<br /> xác định mục tiêu của dự án và giao nhiệm                3.2.1. Khái niệm và các tiêu chí cho việc<br /> vụ cụ thể cho học sinh.                                  đánh giá hồ sơ học tập<br /> <br /> 161<br /> Tạp chí KHOA HỌC ĐHSP TPHCM                                              Nguyễn Thành Ngọc Bảo<br /> _____________________________________________________________________________________________________________<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 3.2.1.1. Khái niệm hồ sơ học tập                            - Hồ sơ học tập của em có bao gồm sự<br /> Hồ sơ học tập của học sinh là một                đa dạng thích hợp trong mỗi loại thành<br /> bộ sưu tập có mục đích và có tổ chức                     phần của hồ sơ không?<br /> những công việc của học sinh, được tích                        Nhận xét: Từ danh mục các tiêu chí<br /> lũy trong suốt một thời gian và thể hiện sự              trên chúng ta nhận thấy nếu đánh giá một<br /> nỗ lực, tiến trình của học sinh và những gì              năng lực nào đó của học sinh dựa trên một<br /> các em đạt được [5].                                    bộ hồ sơ học tập cụ thể của các em thì lợi<br /> Nhận xét: Từ khái niệm trên chúng                 ích thứ nhất là giáo viên có thể nhìn thấy<br /> ta nhận thấy giáo viên có thể sử dụng hình               được cả quá trình phấn đấu trưởng thành<br /> thức này để đánh giá sự trưởng thành về                  của học sinh, sự hoàn thiện năng lực của<br /> mặt năng lực của học sinh cũng như toàn                  các em được thể hiện cụ thể qua sản phẩm<br /> bộ quá trình học tập của các em bằng                     của từng giai đoạn. Lợi ích thứ hai là giáo<br /> những công việc các em đã hoàn thành và                  viên có thể thu thập được phản hồi của học<br /> sản phẩm đầu ra cuối cùng.                               sinh từ những lời tự đánh giá của các em<br /> 3.2.1.2. Các tiêu chí cho việc đánh giá hồ               về công việc của mình. Lợi ích thứ ba là hồ<br /> sơ học tập                                               sơ học tập có thể giúp giáo viên đánh giá<br /> Cũng như hình thức dự án học tập,                 được năng lực tư duy bậc cao của học sinh,<br /> hồ sơ học tập của học sinh cũng cần được                 tính sáng tạo, khả năng làm việc độc lập<br /> xác lập những tiêu chí cụ thể cho việc đánh              của các em.<br /> giá. Tổ chức giáo dục Intel đề xuất khi thiết            3.2.2. Hồ sơ đọc và hồ sơ bài viết  những<br /> lập các tiêu chí cho việc đánh giá hồ sơ học             hình thức đánh giá năng lực Ngữ văn của<br /> tập, giáo viên nên thảo luận với học sinh                học sinh<br /> các vấn đề sau [5]:                                      3.2.2.1. Hồ sơ đọc  hình thức đánh giá<br /> - Liệu rằng hồ sơ của em có thể hiện                  năng lực tiếp nhận văn bản của học sinh<br /> sự trưởng thành hoặc sự thay đổi nào                           Như chúng ta đã biết, đọc hiểu văn<br /> trong suốt thời gian học tập và có chứng                 bản theo loại thể là một yêu cầu cơ bản đối<br /> minh được em đã tiến bộ hay không?                       với việc dạy đọc hiểu văn bản cho học<br /> - Hồ sơ học tập của em có bao gồm                     sinh. Ở bậc trung học phổ thông học sinh<br /> toàn bộ những gì em đã làm và đã hoàn                    được tiếp cận một số thể loại cơ bản như<br /> thành hay không?                                         thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, tùy bút,<br /> - Hồ sơ học tập của em có bao gồm                     kịch, với một số tiết nhất định theo quy<br /> những phản ánh có suy nghĩ về thành tích                 định. Xem xét chương trình sách giáo khoa<br /> đạt được và quá trình học tập không?                     môn Ngữ văn (bộ cơ bản) lớp 10, 11, 12<br /> - Hồ sơ học tập của em có bao gồm                     chúng ta thấy số lượng văn bản quy định<br /> mục tiêu cho việc học sắp tới không?                     cho từng thể loại là không nhiều. Vì lẽ đó,<br /> - Hồ sơ học tập của em có lượng thông                 theo chúng tôi, để học sinh có cơ hội vận<br /> tin thích đáng không?                                    dụng nhuần nhuyễn các cách thức tiếp cận<br /> - Hồ sơ học tập của em có thể hiện                    văn bản theo loại thể cũng như tạo lập một<br /> chất lượng các công việc đa dạng em đã                   cơ sở để đánh giá năng lực tiếp nhận văn<br /> làm không?                                               bản của học sinh, chúng ta cần khuyến<br /> <br /> 162<br /> Tạp chí KHOA HỌC ĐHSP TPHCM                                                           Số 56 năm 2014<br /> _____________________________________________________________________________________________________________<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> khích mỗi học sinh tự xây dựng một hồ sơ                 viết của các em không tiến bộ bao nhiêu,<br /> đọc cho riêng mình. Hồ sơ đọc này có thể                 nguy hiểm hơn nữa là khi phải đối mặt với<br /> là một hồ sơ lưu trữ tất cả tài liệu đọc độc             các tình huống thực tế các em không thể<br /> lập của các em. Nó được học sinh dùng để                 viết được một văn bản đáp ứng được yêu<br /> chuẩn bị bài mới, ghi chép lại nhận xét của              cầu. Vì lẽ đó, một hồ sơ theo dõi sát sao<br /> các em về từng bài học trong sách giáo                   quá trình tạo lập các loại văn bản được dạy<br /> khoa, hoặc ở mức độ cao hơn là đọc những                 trong sách giáo khoa cũng như sự tiến bộ<br /> tác phẩm bên ngoài sách khoa (theo gợi ý                 của chính người học trong suốt học kì hoặc<br /> của giáo viên hoặc theo sở thích cá nhân                 cả năm học là việc cần thiết. Một điều quan<br /> của học sinh). Hình thức cụ thể của hồ sơ                trọng cần lưu ý là giáo viên không chỉ xem<br /> đọc cần được giáo viên hướng dẫn cho học                 hồ sơ bài viết này như một phản hồi của<br /> sinh và đảm bảo tất cả các em đều hiểu và                người học mà còn phải xác định rõ với học<br /> có thể làm được. Chẳng hạn như giáo viên                 sinh nó là một căn cứ để đánh giá năng lực<br /> có thể thực hiện một hồ sơ đọc mẫu một                   tạo lập văn bản của các em. Theo hình thức<br /> văn bản truyện gồm có các đề mục chính                   đánh giá này, hồ sơ bài viết sẽ được giáo<br /> như: cốt truyện, tình huống truyện, hệ                   viên xem xét và thảo luận với từng học<br /> thống nhân vật, nghệ thuật kể chuyện, lời                sinh mỗi cuối học kì để đánh giá mức độ<br /> văn nghệ thuật,... Sau đó giáo viên cho học              phát triển của các em. Giáo viên cũng có<br /> sinh tham khảo, cùng thảo luận với học                   thể sử dụng kết quả đánh giá này như một<br /> sinh yêu cầu của từng đề mục cũng như                    cột điểm của bài viết 1 tiết hoặc 2 tiết. Dĩ<br /> cách thức đọc hiểu văn bản để hoàn thành                 nhiên ưu thế của hình thức đánh giá này so<br /> từng đề mục của hồ sơ đọc.                               với kiểu bài viết truyền thống thể hiện rất<br /> 3.2.2.2. Hồ sơ bài viết  hình thức đánh giá             rõ ở chỗ giáo viên có thể đánh giá cả quá<br /> năng lực tạo lập văn bản của học sinh                    trình học của học sinh, cụ thể hơn là sự tiến<br /> Một học kì theo quy định học sinh                  bộ của học sinh qua từng bài viết.<br /> Trung học phổ thông phải viết tử 4 - 5 bài                     Quy trình thực hiện việc đánh giá hồ<br /> viết. Thông thường sau khi nộp bài cho                   sơ bài viết có thể tiến hành như sau:<br /> giáo viên và được phản hồi bằng điểm số                      - Vào đầu học kì, giáo viên thông báo<br /> thì học sinh không còn quan tâm đến bài                  cho học sinh biết số lượng bài viết các em<br /> kiểm tra đó nữa. Thậm chí nhiều em còn                   cần thực hiện trong suốt học kì. Căn cứ vào<br /> không hiểu vì sao mình được hay bị điểm                  đó học sinh sẽ biết số lượng bài viết tối<br /> số như vậy. Vì thế năng lực tạo lập văn bản              thiểu các em cần thực hiện trong hồ sơ bài<br /> (năng lực làm văn) của các em hầu như                    viết.<br /> không được chính bản thân các em quan                        - Sau đó, trước mỗi bài viết (trước đây<br /> tâm hay nói cách khác chính chủ thể cũng                 là bài kiểm tra) giáo viên cần xác định rõ<br /> không nhận thức và đánh giá được năng                    yêu cầu của bài viết, tiêu chuẩn đánh giá để<br /> lực của chính mình. Hậu quả là trong suốt                làm căn cứ thực hiện cho học sinh.<br /> quá trình học ở phổ thông, mặc dù được                       - Sau khi học sinh thực hiện bài viết<br /> học rất nhiều về các kĩ năng, quy trình,                 đầu tiên, giáo viên có thể xem xét và ghi lại<br /> cách thức tạo lập văn bản nhưng năng lực                 lời đánh giá cho học sinh. Lời nhận xét này<br /> <br /> 163<br /> Tạp chí KHOA HỌC ĐHSP TPHCM                                              Nguyễn Thành Ngọc Bảo<br /> _____________________________________________________________________________________________________________<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> cần bao gồm hai phần: phần ưu điểm cần                   phẩm đầu ra và sản phẩm đó phải đáp ứng<br /> phát huy và phần nhược điểm cần khắc                     yêu cầu theo một chuẩn nhất định.<br /> phục trong những bài viết sau thật ngắn                        Ở trung học phổ thông, năng lực Văn<br /> gọn và rõ ràng. Ở giai đoạn này giáo viên                của học sinh có thể được hiểu là năng lực<br /> có thể cho điểm để học sinh dễ dàng biết                 sử dụng tiếng Việt, năng lực tiếp nhận văn<br /> được mức độ năng lực của mình hoặc                       bản và tạo lập văn bản. Để đánh giá các<br /> không cho điểm tùy theo mục đích riêng.                  năng lực này chúng tôi đề xuất hai hình<br /> - Ở bài viết thứ hai, giáo viên cũng                  thức đánh giá là đánh giá thông qua dự án<br /> tiến hành thao tác nhận xét tương tự. Tuy                học tập và đánh giá thông qua hồ sơ học<br /> nhiên ở bước này giáo viên cần so sánh bài               tập của học sinh. Hai hình thức đánh giá<br /> viết này với bài viết trước để học sinh nhận             này đều có cơ sở là dựa trên những hình<br /> ra sự tiến bộ (hoặc giảm sút) của mình qua               thức dạy học tích cực đã và đang phát huy<br /> từng bài viết.                                           tác dụng ở nhà trường phổ thông. Điểm<br /> - Lần lượt như thế suốt cả học kì, giáo               giống nhau của hai hình thức đánh giá năng<br /> viên sẽ có phần tổng kết nhận xét sự tiến                lực này là chúng đều bao quát được cả quá<br /> bộ của học sinh qua từng bài viết. Tự bản                trình học cũng như sự trưởng thành của<br /> thân mỗi học sinh cũng sẽ đánh giá được                  học sinh vì thế năng lực của các em được<br /> năng lực của mình. Và kết quả đánh giá                   đánh giá chính xác hơn. Hơn thế nữa,<br /> cuối cùng có thể là trung bình cộng của tất              chúng còn là các hình thức đánh giá dân<br /> cả các bài viết hoặc trung bình cộng đánh                chủ, bình đẳng giữa thầy và trò, là một<br /> giá của giáo viên và tự đánh giá của học                 cuộc đối thoại thật sự để giáo viên và học<br /> sinh. Với lớp ít học sinh (khoảng từ 15 đến              sinh thấu hiểu và đáp ứng được kì vọng của<br /> 20 học sinh) và học sinh đã quen với việc                nhau. Vì dung lượng hạn hẹp của bài báo<br /> tự đánh giá năng lực tạo lập văn bản của                 nên chúng tôi chưa thể đưa ra những mẫu<br /> mình, giáo viên có thể tham khảo thêm kết                đánh giá cụ thể cho từng hình thức đánh<br /> quả đánh giá lẫn nhau của học sinh.                      giá đã đề xuất. Chúng tôi sẽ tiếp tục trình<br /> 4.    Kết luận                                           bày vấn đề này trong một bài viết khác.<br /> Như đã trình bày ở trên, khái niệm                       Tầm quan trọng của kiểm tra đánh<br /> đánh giá theo năng lực vốn không mới                   giá đối với hoạt động giáo dục từ lâu đã<br /> nhưng hình thức đánh giá này vẫn còn khá                 được công nhận, chẳng hạn như ý kiến sau:<br /> mới mẻ và được áp dụng khá dè dặt ở Việt                 Nếu muốn biết thực chất của một nền<br /> Nam. Tuy nhiên chúng tôi thiết nghĩ chưa                 giáo dục, hãy nhìn vào cách đánh giá của<br /> lúc nào như bây giờ, khi giáo dục Việt                   nền giáo dục đó. [6] Mặc dù áp dụng một<br /> Nam đang chuyển mình theo hướng tích                     hình thức kiểm tra đánh giá mới vào quá<br /> cực, tập trung phát triển năng lực của                   trình dạy học vốn không bao giờ là việc dễ<br /> người học, thì hình thức đánh giá dựa trên               dàng nhưng với những lợi ích và hiệu quả<br /> năng lực của người học trở thành một yêu                 to lớn mà hình thức đánh giá theo năng lực<br /> cầu tất yếu. Đánh giá theo năng lực cần                  này có thể mang lại thiết nghĩ xứng đáng<br /> đảm bảo hai yêu cầu cơ bản là: phải có sản               để chúng ta thể nghiệm.<br /> <br /> <br /> <br /> 164<br /> Tạp chí KHOA HỌC ĐHSP TPHCM                                                           Số 56 năm 2014<br /> _____________________________________________________________________________________________________________<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> TÀI LIỆU THAM KHẢO<br /> 1.     Bộ Giáo dục và Đào tạo (2013), Chuyên đề bồi dưỡng giáo viên Trung học phổ thông<br /> môn Ngữ văn, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội.<br /> 2.     Bộ Giáo dục và Đào tạo (2013), Chuyên đề bồi dưỡng về đổi mới phương pháp dạy học<br /> và phương pháp kiểm tra đánh giá cho giáo viên bổ túc Trung học phổ thông, Nxb Đại<br /> học Quốc gia, Hà Nội.<br /> 3.     Nguyễn Kim Dung (2012), Thực trạng công tác kiểm tra, đánh giá kết quả học tập ở<br /> một số trường trung học phổ thông tại Thành phố Hồ Chí Minh, Tạp chí khoa học Giáo<br /> dục (số 39), TPHCM.<br /> 4.     Dương Thiệu Tống (2005), Trắc nghiệm và đo lường thành quả học tập (Phương pháp<br /> thực hành), Nxb Khoa học xã hội.<br /> 5.     http://www.dayhocintel.net<br /> 6.     http://www.ier.edu.vn<br /> 7.     http://www.moe.gov.tt/<br /> 8.     http://www.vnies.edu.vn/<br /> 9.     http://www.vvob.be/vietnam<br /> <br /> (Ngày Tòa soạn nhận được bài: 25-01-2014; ngày phản biện đánh giá: 05-02-2014;<br /> ngày chấp nhận đăng: 10-02-2014)<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 165<br />